Regulamin studiów, regulamin świadczeń, zarządzenie dziekana, wewnętrzna praktyka wydziału — na studiach usłyszysz mnóstwo zdań zaczynających się od „u nas jest tak, że…". Część z nich jest prawdą, część nie. Rozstrzyga to jeden dokument: ustawa z 20 lipca 2018 r. Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce. Uczelnia może dać Ci więcej, niż mówi ustawa. Mniej — nie może.
Zebraliśmy tu te przepisy, które naprawdę dotykają studenta: pieniądze, egzaminy, legitymacja, skreślenie z listy, odwołania, dyscyplinarka, samorząd. Na końcu jest krótka część dla doktorantów i linki do oficjalnych źródeł. Stan na rok akademicki 2026/2027.
Twoja sytuacja na studiach opiera się na trzech poziomach przepisów:
Oba regulaminy są publiczne. Jeśli ktoś powołuje się na zasadę, której nie ma w żadnym z nich ani w ustawie — poproś o podstawę prawną na piśmie. To zwykle kończy dyskusję.
Regulamin studiów uchwala się co najmniej na 5 miesięcy przed rozpoczęciem roku akademickiego i wymaga on uzgodnienia z samorządem studenckim. Jeśli senat i samorząd nie dogadają się w ciągu 3 miesięcy, regulamin może wejść w życie dopiero po ponownej uchwale senatu podjętej większością co najmniej 2/3 statutowego składu. Regulamin wchodzi w życie z początkiem roku akademickiego — nie w środku semestru (art. 75).
Regulamin świadczeń rektor ustala w porozumieniu z samorządem studenckim (art. 95 ust. 2). Wysokość opłat wymaga zasięgnięcia opinii samorządu (art. 80 ust. 2).
Przyjęcie na studia następuje przez wpis na listę studentów, ale prawa studenta nabywasz z chwilą złożenia ślubowania (art. 83). Studia kończysz w dniu egzaminu dyplomowego (na kierunku lekarskim, lekarsko-dentystycznym i weterynarii — w dniu ostatniego wymaganego egzaminu).
Ważny drobiazg dla licencjatów i inżynierów: po obronie zachowujesz prawa studenta do 31 października tego samego roku — z wyłączeniem prawa do stypendiów i zapomogi (art. 109). Legitymacja działa, zniżki działają, stypendium nie.
Katalog z art. 79 jest zamknięty. Uczelnia publiczna może pobierać opłaty za usługi edukacyjne związane z:
Osobno może pobierać opłaty za przeprowadzenie rekrutacji, potwierdzanie efektów uczenia się, wydanie legitymacji i jej duplikatu, dodatkowe odpisy dyplomu i suplementu oraz za dom studencki i stołówkę.
Art. 80 ust. 6 mówi wprost: uczelnia nie pobiera opłat za czynności związane z weryfikacją efektów uczenia się określonych w programie studiów. Po ludzku: za egzamin, zaliczenie, poprawkę, egzamin komisyjny i obronę nie płacisz. Nie płacisz też za wydanie dokumentów związanych z przebiegiem studiów poza tymi wymienionymi w art. 79 ust. 2 — czyli zwykłe zaświadczenie o statusie studenta jest darmowe.
Opłata za potwierdzanie efektów uczenia się nie może przekroczyć kosztów tej procedury o więcej niż 20%.
To jest przepis, który najczęściej pamięta się w starym brzmieniu. Dziś art. 80 ust. 3 brzmi tak: do czasu ukończenia studiów przez osoby przyjęte na dany rok akademicki uczelnia nie może wprowadzić dla nich nowych opłat, a wysokość istniejących może podnieść:
Ograniczenie nie dotyczy opłat za zajęcia nieobjęte programem studiów oraz za akademik i stołówkę. Jeśli Twoja uczelnia podnosi czesne drugi raz w jednym roku albo powyżej inflacji — masz konkretny przepis, na który możesz się powołać.
Uczelnia ma obowiązek niezwłocznie udostępnić informację o wysokości opłat w Biuletynie Informacji Publicznej na swojej stronie (art. 80 ust. 5). Nie w sekretariacie, nie „u pani w dziekanacie" — w BIP. To samo dotyczy warunków i trybu zwolnienia z opłat, które uczelnia ustala samodzielnie (art. 79 ust. 3): warto tam zajrzeć, zanim uznasz, że czesne jest nie do ruszenia.
Ustawa daje każdemu studentowi prawo do:
Szczegóły — terminy, wnioski, limity — reguluje regulamin studiów. Ale samo prawo wynika z ustawy i regulamin nie może go wykreślić.
Egzamin komisyjny to nie „jeszcze jedna poprawka", tylko narzędzie na sytuację, w której uważasz, że ocena była niesprawiedliwa albo egzamin przeprowadzono nieprawidłowo. Kluczowe jest słowo obserwator: ustawa daje Ci prawo wskazać osobę, która będzie na egzaminie obecna. W praktyce wskazuje się przedstawiciela samorządu studenckiego albo opiekuna roku. Termin na złożenie wniosku (zwykle kilka dni od ogłoszenia oceny) znajdziesz w regulaminie studiów — i to jest termin, którego naprawdę się nie przekracza.
IOS to zgoda na inny harmonogram: przesunięte terminy zaliczeń, inna grupa, mniejsza obecność, czasem zwolnienie z części zajęć. Ustawa nie wymienia powodów, dla których się ją dostaje — robi to regulamin studiów. Typowo: praca, opieka nad bliskim, sport wyczynowy, działalność w samorządzie, studia na dwóch kierunkach, niepełnosprawność, leczenie.
To najmocniejszy przepis w całym art. 85 i wart jest zapamiętania co do słowa:
„Nie można odmówić" znaczy dokładnie tyle, ile znaczy. To nie jest uznaniowa zgoda dziekana.
Urlop to zawieszenie obowiązków studenta bez utraty statusu studenta. Zasady i rodzaje urlopów (zdrowotny, okolicznościowy, losowy) określa regulamin studiów. Dwie rzeczy warto sprawdzić przed złożeniem wniosku: czy na tym urlopie wolno Ci przystępować do egzaminów (ustawa taki wariant przewiduje) i co dzieje się z Twoim stypendium — semestry urlopu nadal wliczają się do limitu 12 semestrów, o którym niżej.
Z budżetu uczelni możesz dostać (art. 86 ust. 1):
Do tego dochodzą stypendia spoza uczelni: od jednostki samorządu terytorialnego oraz fundowane przez osoby fizyczne i prawne, a także stypendium ministra za znaczące osiągnięcia.
Progi, kwoty i terminy na rok akademicki 2026/2027 opisaliśmy osobno: Pomoc materialna dla studentów.
Świadczenia przysługują łącznie przez 12 semestrów, w tym maksymalnie 9 semestrów na studiach pierwszego stopnia i 7 na studiach drugiego stopnia. Przy jednolitych studiach magisterskich trwających 11–12 semestrów limit rośnie o 2 semestry (art. 93 ust. 4–5).
Dwie pułapki, na których najczęściej się przewracamy:
Wyjątek: stypendium dla osób niepełnosprawnych przysługuje przez dodatkowe 12 semestrów, jeśli niepełnosprawność powstała w trakcie studiów lub po uzyskaniu tytułu zawodowego (art. 93 ust. 7).
Jeśli studiujesz na kilku kierunkach naraz, świadczenia dostajesz tylko na jednym, wskazanym przez siebie (art. 93 ust. 2).
Przyznanie i odmowa stypendium to decyzja administracyjna (art. 86 ust. 2). To oznacza, że musi mieć uzasadnienie i pouczenie o odwołaniu — jeśli dostajesz samo „wniosek rozpatrzony negatywnie", to nie jest prawidłowa decyzja.
Na wniosek samorządu studenckiego świadczenia przyznaje komisja stypendialna i odwoławcza komisja stypendialna, w których większość członków stanowią studenci (art. 86 ust. 3). Wtedy:
Po wyczerpaniu drogi na uczelni przysługuje skarga do wojewódzkiego sądu administracyjnego, co do zasady w terminie 30 dni od doręczenia rozstrzygnięcia.
I obowiązek, o którym łatwo zapomnieć: jeśli po przyznaniu świadczenia zmieni się Twoja sytuacja — obronisz się, zostaniesz skreślony, uzyskasz tytuł zawodowy — masz niezwłocznie powiadomić uczelnię (art. 94). Decyzja wygasa z ostatnim dniem miesiąca, w którym utraciłeś prawo do świadczenia. Niezgłoszone nadpłaty trzeba potem zwracać.
Możesz ubiegać się o zakwaterowanie w domu studenckim lub wyżywienie w stołówce uczelni, a także o zakwaterowanie małżonka lub dziecka w akademiku (art. 104). Kryteria i tryb przyznawania miejsc opisuje regulamin świadczeń.
Osobną ścieżką jest kredyt studencki (art. 98 i następne) — preferencyjny, z odsetkami dopłacanymi z budżetu, wypłacany w ratach miesięcznych przez okres studiów, ze spłatą zaczynającą się dwa lata po ich ukończeniu i możliwością umorzenia części albo całości. Wniosek składa się w banku, nie na uczelni.
Uczelnia wydaje legitymację w formie elektronicznej karty (ELS), a na wniosek studenta z numerem PESEL dodatkowo mLegitymację w aplikacji mObywatel. Ważność potwierdza się co semestr (hologram albo przedłużenie w systemie) — i to jest rzecz, o której pamięta się dopiero przy kontroli biletów.
Legitymacja zachowuje ważność nie dłużej niż do dnia ukończenia studiów, zawieszenia w prawach studenta albo skreślenia z listy studentów. Wyjątek: absolwent studiów pierwszego stopnia ma ważną legitymację do 31 października roku, w którym te studia ukończył.
To ważniejsze, niż brzmi. Jeśli sprawa kończy się decyzją administracyjną, masz prawo do uzasadnienia, do odwołania w konkretnym terminie i — na końcu — do sądu. Decyzją administracyjną są między innymi:
Liczy się data doręczenia, nie data, w której zajrzałeś do skrzynki. Odbieraj korespondencję z uczelni.
Odwołanie nie musi być pismem prawnika. Wystarczy, że będzie zawierało: Twoje dane i numer albumu, oznaczenie decyzji, od której się odwołujesz (data i znak), wyraźne zdanie, że się z nią nie zgadzasz, oraz konkretny powód — najlepiej wskazanie przepisu ustawy albo regulaminu, który Twoim zdaniem został naruszony, plus dokumenty, których komisja nie miała. Złóż je za potwierdzeniem odbioru albo elektronicznie w systemie uczelni. Samorząd studencki zwykle pomaga napisać takie pismo — po to między innymi jest.
Art. 108 ust. 1 nie zostawia marginesu. Skreślenie następuje w przypadku:
Art. 108 ust. 2 daje uczelni wybór — i to jest przestrzeń, w której warto się bronić:
Skreślenie następuje w drodze decyzji administracyjnej, więc: sprawdź, czy ma uzasadnienie i pouczenie, policz 14 dni i złóż odwołanie. W odwołaniu opisz okoliczności, których dziekanat nie znał (choroba, sytuacja rodzinna, praca, błąd w rozliczeniu opłat) i dołącz dokumenty. Równolegle sprawdź w regulaminie studiów, czy przysługuje Ci wpis warunkowy, powtarzanie semestru albo urlop — czasem wniosek o urlop złożony na czas rozwiązuje sprawę lepiej niż spór o skreślenie.
Student odpowiada dyscyplinarnie za naruszenie przepisów obowiązujących w uczelni oraz za czyn uchybiający godności studenta (art. 307). Katalog kar jest zamknięty (art. 308):
Za ten sam czyn nie możesz być ukarany jednocześnie przez rektora i komisję dyscyplinarną. Wymierzenie kary w postępowaniu karnym lub o wykroczenia nie blokuje jednak postępowania dyscyplinarnego.
Za przewinienie mniejszej wagi rektor może sam wymierzyć karę upomnienia — ale dopiero po wysłuchaniu studenta lub jego obrońcy. Od takiej kary (a także od kary wymierzonej przez samorząd studencki) przysługuje odwołanie do komisji dyscyplinarnej w terminie 14 dni od doręczenia zawiadomienia o ukaraniu (art. 312).
Postępowania dyscyplinarnego nie można wszcząć po upływie 6 miesięcy od dnia, w którym rektor dowiedział się o popełnieniu czynu, ani po upływie 3 lat od dnia popełnienia czynu (art. 314 ust. 3). Jeśli czyn ma znamiona przestępstwa, obowiązuje termin przedawnienia karalności tego przestępstwa. To pierwsza rzecz, którą warto sprawdzić po otrzymaniu wezwania.
Rektor lub komisja mogą zawiesić studenta w prawach studenta — między innymi w razie uporczywego nieusprawiedliwionego niestawiania się na wezwania.
Samorząd studencki tworzą wszyscy studenci uczelni i jest on wyłącznym reprezentantem ogółu studentów (art. 110). Decyduje o podziale środków przeznaczonych na sprawy studenckie i co roku z nich rozlicza się przed uczelnią. Uczelnia ma obowiązek zapewnić samorządowi warunki, infrastrukturę i środki do działania. Regulamin samorządu wchodzi w życie po stwierdzeniu przez rektora jego zgodności z ustawą i statutem.
Masz prawo zrzeszać się w uczelnianych organizacjach studenckich (art. 111). Uczelnia może przeznaczać środki na działania organizacji studenckich, stowarzyszeń zrzeszających studentów oraz AZS i jego klubów uczelnianych — a te podmioty rozliczają się z wykorzystania pieniędzy. Rektor rozwiązuje organizację tylko wtedy, gdy rażąco lub uporczywie narusza prawo, statut albo swój regulamin, i robi to decyzją administracyjną.
Art. 84 daje Ci prawo do przeszkolenia w zakresie praw i obowiązków studenta. Szkolenia prowadzi samorząd studencki we współpracy z Parlamentem Studentów Rzeczypospolitej Polskiej (PSRP). Jeśli na Twojej uczelni takiego szkolenia nie było — to nie jest miły dodatek, którego zabrakło, tylko uprawnienie, o które możesz się upomnieć u samorządu.
Ustawa przewiduje to wprost (art. 106). W sporze zbiorowym dotyczącym istotnych spraw studentów może zostać przeprowadzona akcja protestacyjna; o uchwale w tej sprawie zawiadamia się rektora nie później niż 3 dni przed jej rozpoczęciem. W ramach akcji prowadzi się negocjacje z rektorem. Jeśli spór nie zostanie rozwiązany, może zostać podjęty strajk studencki, polegający na powstrzymaniu się od udziału w zajęciach.
Najważniejsze zdanie tego przepisu: udział w akcji protestacyjnej lub strajku jest dobrowolny i nie stanowi naruszenia obowiązków studenta. Nie można za to karać. Organizatorzy odpowiadają za to, by protest nie zagrażał zdrowiu i życiu, mieniu ani prawom pracowników i studentów, którzy w nim nie uczestniczą.
Doktorant w szkole doktorskiej, który nie ma jeszcze stopnia doktora, otrzymuje stypendium doktoranckie — to nie jest świadczenie na wniosek, tylko zasada (art. 209). Wysokość to co najmniej:
Doktorant z orzeczeniem o niepełnosprawności otrzymuje stypendium zwiększone o 30%. Łączny okres pobierania stypendium nie może przekroczyć 4 lat (nie wlicza się okresu zawieszenia kształcenia). Stypendium nie przysługuje doktorantowi zatrudnionemu na umowę o pracę w podmiocie prowadzącym szkołę doktorską z wynagrodzeniem wyższym niż wynagrodzenie profesora.
W ciągu 12 miesięcy od rozpoczęcia kształcenia doktorant uzgadnia z promotorem i przedstawia indywidualny plan badawczy z harmonogramem przygotowania rozprawy. Realizację planu ocenia się w ocenie śródokresowej, w połowie okresu kształcenia (przy kształceniu 6-semestralnym — w czwartym semestrze). Ocena kończy się wynikiem pozytywnym albo negatywnym, a wynik wraz z uzasadnieniem jest jawny. Przeprowadza ją trzyosobowa komisja. Wynik negatywny oznacza skreślenie z listy doktorantów.
Doktorant może też ubiegać się o kredyt studencki oraz o zakwaterowanie i wyżywienie na zasadach opisanych w regulaminie podmiotu prowadzącego szkołę doktorską. Stypendium socjalne, stypendium rektora i zapomoga z art. 86 przysługują natomiast tylko studentom — doktoranci szkół doktorskich mają własny system.
I zasada, która oszczędza najwięcej nerwów: proś o wszystko na piśmie i zostawiaj sobie ślad. Rozmowa w dziekanacie nie jest dowodem; mail, pismo z potwierdzeniem odbioru i zgłoszenie w systemie uczelni — są.
Wszystkie przepisy przywołane na tej stronie pochodzą z ustawy z dnia 20 lipca 2018 r. — Prawo o szkolnictwie wyższym i nauce (Dz.U. 2018 poz. 1668, z późniejszymi zmianami). Aktualny tekst ujednolicony prowadzi Kancelaria Sejmu w Internetowym Systemie Aktów Prawnych:
Poza ustawą wymieniliśmy dwa akty spoza niej: rozporządzenie Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego w sprawie studiów (legitymacja studencka) oraz ustawę o uprawnieniach do ulgowych przejazdów środkami publicznego transportu zbiorowego (ulga 51%).
Strona ma charakter informacyjny. Regulamin studiów i regulamin świadczeń Twojej uczelni mogą przewidywać rozwiązania korzystniejsze niż ustawowe minimum — zawsze warto do nich zajrzeć. W sprawie konkretnej, toczącej się już sprawy skonsultuj się z samorządem studenckim lub prawnikiem.
poleca:
